Chùa Xà Tón (Xvayton)
Nam tông Khmer · An Giang
Khóm 3, xã Tri Tôn, tỉnh An Giang
Xây dựng cách đây hơn 200 năm; xây kiên cố bằng gạch ngói sau khi tôn nền năm 1896
Chùa Xà Tón, tên Khmer là Xvayton, tọa lạc ở khóm 3, xã Tri Tôn, tỉnh An Giang. Chùa tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc chùa tháp Khmer Nam Bộ với chính điện nóc nhọn hai mái cong gộp lại, trên nóc tháp là thần rắn Naga nằm dài, mái ngói tam cấp đỏ – xanh – vàng, quanh chính điện là những ngôi tháp nhỏ tôn trí di cốt chư tăng, đỉnh tháp chạm thần Bayon bốn mặt. Chùa cũng là nơi lưu giữ nhiều sách kinh lá nhất Việt Nam.
- Lưu giữ trên 100 bộ kinh chép trên lá buông (bộ sách SaTra) — nhiều nhất Việt Nam, kỷ lục xác lập đầu năm 2006
- Chính điện bốn hàng cột gỗ căm xe, mỗi hàng bảy cây; nền đắp cao 1,8m bằng đá xanh, vôi và ô dước
- Hồ sen 0,15ha trước chùa — chính là nơi đào lấy đất tôn nền chùa năm 1896
- Tượng Phật ngồi thiền định dưới gốc cây lâm vồ trên trăm tuổi, gốc chừng mười người ôm
Sử tích
Tương truyền vùng Tri Tôn ngày xưa còn hoang vu rậm rạp, trên những nhành cây cao lớn từng đàn khỉ đeo nhau mà chuyền đi. Đến khi cư dân về đây sinh sống ngày một đông và dựng chùa, họ lấy ngay cảnh vừa vui vừa lạ mắt ấy đặt tên cho chùa là *Xvayton* — trong tiếng Khmer *xvay* là khỉ, *ton* là đeo, là níu kéo. Lâu dần người Việt đọc chệch thành "Xà Tón" cho dễ gọi.
Chùa được xây dựng cách đây hơn 200 năm. Ban đầu chùa che dựng đơn sơ bằng lá và gỗ núi trên một nền đất thấp. Đến năm 1896, nhà chùa cùng nhân dân quanh vùng ra sức đào một hồ rộng 0,15ha ở phía trước để lấy đất tôn cao nền chùa; nền được đắp cao 1,8m, xây bằng đá xanh, vôi và ô dước. Sau đó chùa mới khởi công xây kiên cố bằng gạch ngói, cột gỗ căm xe, và phải mất hai năm công trình mới hoàn thành với diện mạo còn giữ đến hôm nay. Hồ đào năm ấy nay là hồ sen, hoa súng trước chùa.
Năm 1933, chùa có một lần sửa chữa nhỏ: cây kèo phía sau chính điện bị hư, Sãi cả Tà Um cho thay bằng kèo mới và xây thêm hai cây cột bê tông cốt sắt để chống đỡ. Ngày 12/12/1986, Bộ Văn hóa ra Quyết định số 235/VH-QĐ công nhận chùa là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đầu năm 2006, Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục chùa Xà Tón là nơi lưu giữ nhiều sách kinh lá buông nhất Việt Nam, với trên 100 bộ.