Chùa Vĩnh Khánh (tháp Bình Sơn)

Bắc tông · Phú Thọ

Thôn Bình Sơn, xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ

Tháp trong khuôn viên chùa dựng từ thời Trần; di tích quốc gia năm 1962, di tích quốc gia đặc biệt năm 2015

Chùa Vĩnh Khánh, dân gian gọi là chùa Then, nằm ở thôn Bình Sơn bên tả ngạn sông Lô. Giữa khuôn viên chùa là tháp Bình Sơn — ngọn tháp đất nung đời Trần mười một tầng, cao 16,5m, thân ốp kín gạch hoa văn. Tháp được xếp hạng di tích quốc gia năm 1962 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2015.

Sử tích

Người trong vùng gọi là chùa Then (tên chữ là Vĩnh Khánh). Chùa nổi tiếng nhờ ngọn tháp đứng giữa sân: tháp Bình Sơn, dựng từ thời Trần, tương truyền nguyên thủy mười ba tầng và trên chóp còn có một khối búp sen chưa nở bằng đất nung. Phần chóp đã vỡ từ lâu; những gì còn lại là mười một tầng tháp cùng một tầng bệ, đo được 16,5m.

Tháp có bình đồ vuông, thu nhỏ dần lên ngọn: cạnh tầng dưới cùng 4,45m, cạnh tầng thứ mười một còn 1,55m. Toàn bộ khối tháp gồm 13.200 viên gạch nung không tráng men, chia hai lớp. Lớp trong là gạch khẩu chịu lực, phần lớn được tạo mộng chốt khớp vào nhau theo từng tầng rồi mới đem nung, nên tháp đứng vững mà không cần vôi vữa. Lớp ngoài là gạch vuông cạnh 0,46m ốp kín thân, mặt gạch chạm hoa văn. Người thợ xưa trang trí theo tầm mắt người đứng dưới nhìn lên: từ bệ đến hết tầng hai, trong khoảng sáu mét, hoa cúc, cánh sen, lá đề, rồng nổi và hình sư tử hí cầu được chạm kỹ lưỡng nhất; càng lên cao hoa văn càng thưa và giản dị.

Dân gian giữ nhiều truyền thuyết quanh cây tháp. Có chuyện kể tháp vốn dựng giữa cánh đồng Nẫu ở Tứ Yên, Lập Thạch, sau một đêm mưa bão thì nhảy về chỗ hiện nay. Có chuyện về chiếc giếng cạnh tháp với con vịt vàng, dấu tích một cây tháp xanh đã bay lên trời. Lại có chuyện Ngụy Đồ Chiêm, con trai bà hàng nước dưới chân tháp, ôm kiếm chạy vào lòng tháp rồi biến mất khi quân triều đình kéo đến.

Những trận lụt liên miên trước thập niên 1960 suýt xóa sổ ngọn tháp: nước lũ cuốn lở chân đế phía bắc và phía tây, một mái chỏm vỡ. Năm 1969, nước ngập chân móng sáu mươi phân, Sở Văn hóa Thông tin Vĩnh Phú phải dựng khung sắt và vành đai thép ghì lấy tháp. Tháng 5 năm 1972, giữa lúc chiến tranh còn ác liệt ở miền Bắc, một xưởng phục chế được lập tại thị trấn Hương Canh. Từng viên gạch được tháo dỡ, đánh dấu cạnh, mặt, tầng và hướng, đổ khuôn thạch cao, chụp ảnh rồi xếp vào kho theo thứ tự. Nghệ nhân Hương Canh dựa vào mẫu thạch cao làm lại gạch thay thế, dùng đất đỏ gò Vườn Sui chống co ngót, đất sét xanh Đầm Mát để kết dính, đất Móng Trâu ở Quất Lưu làm nguyên liệu chính. Cứ khoảng một trăm viên phơi mới được một viên đúng mẫu, và sau khi nung thì trung bình bốn mươi tám viên mới đạt quy cách — công việc phục chế kéo dài khoảng hai năm trước khi tháp được lắp lại đúng vị trí cũ. Ngày 28/4/1962, tháp đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia; ngày 23/12/2015, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 2367/QĐ-TTg xếp hạng tháp Bình Sơn là di tích quốc gia đặc biệt.