Chùa Tây An núi Sam
Bắc tông · An Giang
Ngã ba dưới chân núi Sam, phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang
Do Tổng đốc An – Hà Doãn Uẩn dựng năm 1847 (Thiệu Trị thứ 7); trùng tu 1861, xây ba ngôi cổ lầu và chính điện hiện nay từ năm 1958
Chùa Tây An nằm ở ngã ba dưới chân núi Sam, phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang, trong khuôn viên rộng 15.000m² có núi Sam làm bình phong xanh thẫm phía sau. Chùa cất theo lối chữ "tam", nổi bật với ba ngôi cổ lầu nóc tròn hình củ hành và ngọn tháp mái vòm kiểu thánh đường Hồi giáo ở giữa mặt tiền — kết hợp đã khiến Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam công nhận đây là ngôi chùa có kiến trúc pha trộn phong cách nghệ thuật Ấn Độ và kiến trúc cổ dân tộc đầu tiên tại Việt Nam.
- Ba ngôi cổ lầu nóc tròn hình củ hành ở mặt chính, kết hợp phong cách Ấn Độ với kiến trúc cổ dân tộc Việt
- Ngọn tháp giữa mặt tiền xây theo kiểu Menara Azan của thánh đường Hồi giáo, ảnh hưởng từ các làng Chăm Châu Giang
- Đại hồng chung ở lầu chuông tạo năm Tự Đức thứ 32 (1879)
- Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định 92/VH.QĐ ngày 10/7/1980
Sử tích
Năm 1847, Tổng đốc An – Hà (An Giang và Hà Tiên) là Doãn Uẩn lập được đại công đánh đuổi quân Xiêm La và bình định Chân Lạp. Mừng vì việc lớn đã xong, ông cho xây dưới chân núi Sam một ngôi chùa tường gạch, nền cuốn đá xanh, mái lợp ngói, rồi đặt tên là **Tây An Tự** với hàm ý trấn yên bờ cõi phía tây.
Sách *Đại Nam nhất thống chí* chép về chùa: "Chùa ở địa phận thôn Vĩnh Tế, huyện Tây Xuyên, nguyên tổng đốc Doãn Uẩn cho xây dựng năm Thiệu Trị thứ 7. Chùa đứng trên núi, mặt trước trông ra tỉnh thành, phía sau dựa vào vòm núi, tiếng người vắng lặng, cổ thụ âm u, cũng là một thắng cảnh thiền lâm vậy."
Vị trụ trì đầu tiên là Hòa thượng Nguyễn Văn Giác (1788–1875), pháp hiệu Hải Tịnh, tu theo phái Lâm Tế — vì vậy có người còn gọi Tây An là chùa Lâm Tế. Cũng trong những năm 1850, ông Đoàn Minh Huyên (1807–1856), người sáng lập đạo Bửu Sơn Kỳ Hương năm 1849, đến tu tại chùa, khiến danh tiếng Tây An lan rộng khắp miền Tây Nam Bộ.
Năm 1861, Hòa thượng Hoàng Ân (Nguyễn Nhất Thừa) trùng tu chính điện và hậu tổ. Diện mạo nổi tiếng ngày nay thì đến muộn hơn nhiều: năm 1958, Hòa thượng Thích Bửu Thọ (1893–1972) đứng ra vận động xây mới ba ngôi cổ lầu, mặt chính và ngôi chính điện. Ngày 10/7/1980, Bộ Văn hóa xếp hạng chùa Tây An là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 92/VH.QĐ.