Chùa Nhất Trụ
Bắc tông · Ninh Bình
Làng Yên Thành, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Thế kỷ X, thời Tiền Lê; cột kinh dựng khoảng năm 995
Chùa Nhất Trụ nằm ở vị trí trung tâm thành Đông của kinh đô Hoa Lư, thuộc vùng bảo vệ đặc biệt của khu di tích Cố đô Hoa Lư. Tên chùa lấy từ cây cột kinh Phật bằng đá dựng trước sân — thạch kinh cổ nhất Việt Nam còn nguyên vẹn, cao hơn bốn mét, do vua Lê Đại Hành cho dựng khoảng năm 995 và được công nhận bảo vật quốc gia cuối năm 2015. Chùa xây theo kiểu chữ đinh, hướng chính Tây, gồm cột kinh, chính điện, nhà tổ và khu tháp.
- Cột kinh Phật bằng đá xanh nguyên khối cao 4,16m, nặng khoảng 4,5 tấn — bảo vật quốc gia từ 25/12/2015
- Thân cột bát giác khắc thần chú kinh Lăng Nghiêm, ước khoảng 2.500 chữ Hán
- Dòng chữ "Đệ tử Thăng Bình Hoàng đế tả tạo" xác nhận người dựng là vua Lê Đại Hành
- Nơi tu hành và bàn việc nước của các thiền sư thế kỷ X: Pháp Thuận, Khuông Việt, Vạn Hạnh
Sử tích
Trong số những ngôi chùa thời Đinh — Tiền Lê còn lại trong khuôn viên kinh thành Hoa Lư — Nhất Trụ, Am Tiên, Kim Ngân, Cổ Am, Bà Ngô, Duyên Ninh — Nhất Trụ nằm ở vị trí trung tâm thành Đông. Chùa dựng từ thế kỷ X, là nơi tu hành và cũng là nơi các thiền sư Pháp Thuận, Khuông Việt, Vạn Hạnh họp bàn việc nước. Chùa nằm cạnh đình Yên Thành, gần đền thờ công chúa Phất Kim và đền vua Lê Đại Hành, xây theo kiểu chữ đinh và quay hướng chính Tây.
Tên "Nhất Trụ" lấy từ cây cột kinh Phật bằng đá dựng ngay trước sân. Cột cao 4,16m, nặng khoảng 4,5 tấn, làm từ đá xanh nguyên khối, gồm sáu bộ phận lắp vào nhau bằng ngõng đá: tảng đế vuông dày 30cm, đế tròn đường kính 76cm, thân bát giác cao hơn 2m, thớt bát giác dày 13cm, đấu bát giác và trên cùng là bông sen đá cao 26cm đội chiếc chóp hình hồ lô cao 80cm. Quanh chân cột chạm một vòng 22 cánh sen đơn, mỗi cánh dài 15–17cm.
Tám mặt thân cột khắc kín chữ Hán, ước khoảng 2.500 chữ, ghi bài thần chú trong kinh Lăng Nghiêm cùng một số bài kệ; mưa nắng nghìn năm đã bào mờ nhiều chữ, số còn đọc hoặc nhận dạng được chừng 1.200. Trên cột có dòng "Đệ tử Thăng Bình Hoàng đế tả tạo" — Thăng Bình là vua Lê Hoàn — nên cột được xác định dựng khoảng năm 995.
Thạch kinh xuất hiện lần đầu ở Trung Quốc năm 971, khi vua Tống cho khắc kinh Đại tạng lên cột đá cúng dường. Ít năm sau, Nam Việt Vương Đinh Liễn con vua Đinh Tiên Hoàng — hối hận vì đã giết em là Hạng Lang vào mùa xuân năm 979 — đã cho dựng 100 cột kinh bằng đá khắc kinh Đà la ni ở Hoa Lư để cầu siêu cho em. Từ năm 1963 đến nay, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cùng các nhà khảo cổ đã tìm thấy gần 20 cột kinh dưới đáy sông Hoàng Long và trong lòng đất Hoa Lư; cột kinh chùa Nhất Trụ, do Lê Hoàn dựng sau nhà Đinh, là cột lớn nhất.
Ngày 25/12/2015, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 2382/QĐ-TTg công nhận cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là bảo vật quốc gia — bảo vật quốc gia đầu tiên của Ninh Bình.