Chùa Một Cột

Bắc tông · Hà Nội

Phố Chùa Một Cột, phường Ba Đình, thành phố Hà Nội

Khởi dựng mùa đông năm 1049 đời Lý Thái Tông, hoàn thiện năm 1105 đời Lý Nhân Tông; Liên Hoa Đài hiện nay dựng lại năm 1955

Chùa Một Cột là tên quen dùng của Liên Hoa Đài, công trình nổi tiếng nhất trong quần thể chùa Diên Hựu ở phía tây Hoàng thành Thăng Long: một điện thờ nhỏ dựng trên một cột trụ giữa hồ nước, hình dung một bông sen mọc lên từ mặt nước. Công trình nguyên bản đời Lý đã mất; tòa đài hiện nay được dựng lại năm 1955 theo kiến trúc còn lại từ thời Nguyễn, sau khi bản cũ bị phá năm 1954.

Sử tích

Chuyện khởi dựng gắn với một giấc mơ. Tương truyền vua Lý Thái Tông nằm mộng thấy Phật bà Quan Âm ngồi trên tòa sen, dắt vua lên tòa. Tỉnh dậy vua kể lại với bầy tôi, nhà sư Thiền Tuệ khuyên nên dựng chùa: dựng một cột gỗ lim như trong chiêm bao, làm tòa sen đặt trên cột, rồi cho các nhà sư đi vòng quanh tụng kinh cầu kéo dài sự phù hộ. Chùa vì thế mang tên **Diên Hựu** — phúc lành dài lâu — và được khởi công mùa đông tháng mười năm 1049.

Diện mạo hoàn chỉnh thì đến đời sau mới có. *Đại Việt sử ký toàn thư* chép năm Ất Dậu, Long Phù năm thứ năm (1105): "vua sửa lại chùa Diên Hựu đẹp hơn cũ, đào hồ Liên Hoa Đài, gọi là hồ Linh Chiểu. Ngoài hồ có hành lang chạm vẽ chạy chung quanh, ngoài hành lang lại đào hồ gọi là hồ Bích Trì, đều bắc cầu vồng để đi qua. Trước sân chùa xây bảo tháp." Văn bia tháp Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121 ở chùa Đọi cũng nhắc tới ngôi chùa sáng Diên Hựu trong vườn Tây Cấm. Hằng năm cứ mồng 8 tháng tư âm lịch, vua tới chùa làm lễ tắm Phật, sau lễ là lễ phóng sinh — vua đứng trên đài cao thả một con chim, dân kinh thành cùng tung chim bay theo.

Ngôi chùa ta thấy hôm nay đã qua rất nhiều lần đổi thay. Năm 1249 nhà Trần "sửa lại chùa Diên Hựu, xuống chiếu vẫn làm ở nền cũ". Đến thời Lê Trung Hưng, ao sen hoang tàn, hành lang đổ nát, còn lại cây cột với tòa lầu nhỏ trên đỉnh thờ tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn. Năm Ất Sửu niên hiệu Gia Long (1805), khi đắp thành Thăng Long, cây cầu vồng bị triệt bỏ. Thời Nguyễn chùa được trùng tu khoảng những năm 1840–1850 và một lần nữa năm 1922.

Năm 1954, khi quân Pháp chuẩn bị rút khỏi Hà Nội theo Hiệp định Genève, Liên Hoa Đài bị đặt thuốc nổ phá hủy từ mặt sàn trở lên vào ngày 11 tháng 9 (rằm tháng Tám âm lịch); báo *Tia Sáng* khi ấy đưa tin ngôi chùa "đã sụp đổ sau một tiếng nổ long trời lở đất". Sau khi tiếp quản thủ đô, Bộ Văn hóa cho dựng lại theo kiến trúc còn lưu từ thời Nguyễn, công việc do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng đảm nhiệm và hoàn thành năm 1955. Kiến trúc nguyên bản đời Lý vẫn là đề tài nghiên cứu chưa ngã ngũ: năm 2013 Tiến sĩ Trần Trọng Dương cho rằng toàn bộ chùa Diên Hựu được thiết kế theo đồ hình mandala, mô phỏng một tiểu vũ trụ trong thế giới quan Phật giáo.