Chùa Keo Hành Thiện

Bắc tông · Ninh Bình

Làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình

Gốc từ năm 1061 ở hương Giao Thủy; dời về Hành Thiện năm 1611, hoàn chỉnh năm 1612

Chùa Keo Hành Thiện (tên chữ là Thần Quang Tự) là ngôi chùa Keo dựng trước và có ảnh hưởng kiến trúc tới chùa Keo Thái Bình — hai ngôi chùa cùng gốc, tách ra sau trận lũ sông Hồng năm 1611. Chùa gốc do thiền sư Dương Không Lộ dựng năm 1061 ở hương Giao Thủy ven sông Hồng; khi làng bị nước cuốn, một bộ phận dân cư dời về nam sông Hồng lập nên ngôi chùa này, thường gọi là chùa Keo Hạ. Sau chùa là đền Thánh thờ thiền sư Không Lộ.

Sử tích

Ngôi chùa gốc do thiền sư Dương Không Lộ dựng năm 1061, dưới thời Lý Thánh Tông, ở hương Giao Thủy phủ Hải Thanh ven sông Hồng. Ban đầu chùa mang tên Nghiêm Quang Tự, đến năm 1167 mới đổi thành Thần Quang Tự. Giao Thủy có tên Nôm là Keo, nên dân gọi luôn là chùa Keo. Không Lộ quê gốc làng Giao Thủy, quê mẹ ở làng Hán Lý, Hải Dương; ngài cùng Giác Hải và Đạo Hạnh là ba vị thiền sư — quốc sư thời Lý từng kết nghĩa sang Tây Trúc học đạo.

Năm 1611, sau gần năm trăm năm tồn tại, nước sông Hồng lên to làm sạt lở cả làng Giao Thủy. Dân làng chia làm hai ngả. Một bộ phận dời về phía nam sông Hồng, đến trang Hành Cung — thời Nguyễn đổi thành làng Hành Thiện — dựng ngôi chùa Keo mới, quen gọi là chùa Keo Hạ hay chùa Keo Hành Thiện. Bộ phận kia sang tả ngạn, lập làng Dũng Nhuệ trên đất Vũ Tiên và về sau cũng dựng một ngôi chùa, tức chùa Keo Thái Bình hay Keo Thượng. Hai ngôi chùa Keo từ đó là hai di tích riêng, cùng một gốc.

Ban đầu chùa dựng tạm trên nền đất làng; đến năm Hoằng Định thứ 13 (1612) mới tu sửa hoàn chỉnh và có dáng dấp như ngày nay. Bốn trăm năm sau đó chùa nhiều lần được trùng tu lớn: năm Cảnh Trị thứ 9 (1671), Chính Hòa thứ 25 (1704), Thành Thái thứ 7 (1896), rồi từ năm 1962 khi chùa được công nhận là di tích lịch sử văn hóa. Chùa Keo Thái Bình về sau được thiết kế phỏng theo chùa Keo Hành Thiện.

Trước chùa là hồ bán nguyệt soi bóng tháp chuông. Cả khu là một quần thể cổ bề thế gồm 13 tòa với 121 gian nối tiếp nhau, hai bên đường kiệu lát gạch là hai dãy hành lang, mỗi dãy 40 gian. Gác chuông ở đây không chồng diêm ba tầng mười hai mái đồ sộ như bên Thái Bình, mà là một tam quan nội 5 gian làm kiểu chồng diêm cao 7,5m, mái cong, bờ cánh kẻ bảy uốn lượn, phía dưới là 8 đại trụ và 16 cột quân đặt trên đá tảng chạm cánh sen. Trong chùa còn giữ án thư, sập thờ, tượng pháp, chuông khánh, văn bia, hoành phi câu đối và sách chữ Hán từ thế kỷ 17 thời Hậu Lê. Sau chùa là đền Thánh thờ Đại pháp thiền sư Không Lộ, người đã chữa khỏi bệnh cho vua Lý Nhân Tông. Chùa được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2016.

Lễ hội chùa Keo Hành Thiện mở từ ngày mồng 10 đến hết ngày 16 tháng Chín âm lịch. Đặc sắc nhất là môn bơi trải, một lối đua thuyền không giống bất cứ lễ hội nào khác: mười lăm chiếc trải, mỗi chiếc mười người, chín người chèo đứng như chèo đò và một người lái, đua vào hai ngày chính hội là 12 và 15 tháng Chín. Song song với bơi trải là lễ Phụng Nghinh, nghi thức quan trọng nhất của hội làng.