Chùa Hương Tích (Hà Tĩnh)

Bắc tông · Hà Tĩnh

Đỉnh Hương Tích, dãy núi Hồng Lĩnh, xã Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh

Tương truyền dựng vào thế kỷ 13; trùng kiến lớn năm 1901 sau hỏa hoạn 1885

Chùa Hương Tích (tên chữ là Hương Tích Cổ Tự, dân gian gọi chùa Thơm) nằm trên đỉnh Hương Tích thuộc dãy Hồng Lĩnh, ở độ cao 650m so với mực nước biển. Đây là cả một quần thể di tích gồm Thượng điện, đền Thiên Vương và am Thánh Mẫu, xen giữa động Tiên Nữ, am Phun Mây, miếu Cô và suối Tiên Tắm. Chùa thờ Quan Âm Bồ Tát, gắn với sự tích công chúa Diệu Thiện, được xưng tụng là danh thắng đệ nhất miền Hoan Châu.

Sử tích

Theo truyền thuyết được lưu truyền tại vùng Hồng Lĩnh, công chúa Diệu Thiện — con vua Trang Vương — không chịu ép duyên nên bỏ đi tu; Phật Tổ sai Bạch Hổ đưa nàng trốn sang đất Việt Thường thị. Thần Hổ cõng công chúa đến con suối tên Hương Tuyền, rồi lên động cao Đá Đôi ẩn thân, cuối cùng đưa xuống một hang đá trên đỉnh núi — chính là động Hương Tích. Am Thánh Mẫu trong quần thể chùa được xem là nơi nàng tu hành và hóa thành Phật Quan Âm. Đến nay trên đường lên chính điện vẫn có tượng Hổ thần đặt bên phải lối đi để người dân thờ cúng.

Tương truyền chùa được dựng vào thế kỷ 13, thời Trần; Phật phả và bia ký đã mất nên không còn tư liệu ghi chính xác năm khởi dựng. Năm 1885, một trận hỏa hoạn lớn thiêu rụi gần hết kiến trúc, tượng Phật và hiện vật; còn sót lại vài công trình đơn lẻ, gạch lát thời Trần và quả chuông thời Lê. Phải đến năm 1901, Tổng đốc An — Tĩnh là Đào Tấn mới đứng ra quyên góp trùng tu, dựng lại đền, am, chùa theo dáng vẻ cũ.

Sách *Thiên Lộc huyện phong thủy cổ chí* của Lưu Công Đạo, soạn năm 1811, mô tả: "Trên đỉnh núi có bức thành đá, bên thành có 99 cái nền... Trong am đặt tượng Quan Âm và một số tượng bằng đá... Lên cao trông khắp bốn phương, đúng là nơi danh thắng đệ nhất ở miền Hoan Châu." Ngày 8/6/1990, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 309/QĐ-BVHTT công nhận chùa là di tích văn hóa — thắng cảnh cấp quốc gia.