Chùa Bối Khê

Bắc tông · Hà Nội

Thôn Song Khê, xã Tam Hưng, thành phố Hà Nội

Khoảng năm 1338 thời Trần theo phần lớn giới nghiên cứu; xét nghiệm C14 một cấu kiện gỗ cho niên đại 640 ± 50 năm

Chùa Bối Khê (tên chữ là Đại Bi Tự) ở làng Bối Khê xã Tam Hưng, là một trong số ít ngôi chùa còn lưu dấu vết kiến trúc gỗ nguyên bản thời Trần, đặc biệt là hệ đấu củng chịu lực hiếm gặp. Chùa thuộc dạng "tiền Phật, hậu Thánh": phía trước thờ Phật, phía sau thờ Đức Thánh Bối, nhà sư Nguyễn Bình An. Người Pháp bắt đầu nghiên cứu ngôi chùa từ những năm 1930; chùa được xếp hạng di tích quốc gia năm 1979.

Sử tích

Chùa Bối Khê có tên chữ là **Đại Bi Tự**. Chữ "bi" nguyên nghĩa là buồn khổ, đi với "đại từ đại bi" trong ngôn ngữ nhà Phật để chỉ lòng thương xót chúng sinh vô hạn. Dân quanh vùng thì quen gọi theo tên làng Bối Khê.

Niên đại khởi dựng là chỗ giới nghiên cứu tranh luận lâu. Các học giả Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ, Hà Văn Tấn qua so sánh phong cách trang trí và kiến trúc cho rằng chùa dựng khoảng năm 1338 thời Trần, và mốc này được công nhận rộng rãi. Có giả thiết khác đẩy về thời Lý, căn cứ trên khối đá chạm phong cách Lý phát hiện năm 1999 cùng các văn bia niên hiệu Thái Hòa (1454), Hồng Thuận (1515) đặt tại chùa và bia niên hiệu Gia Long (1805). Xét nghiệm đồng vị C14 trên đấu thuyền kê thượng lương cho niên đại 640 ± 50 năm, ủng hộ mốc thời Trần.

Chùa Bối Khê được nhắc tới trong các giáo trình kiến trúc cổ Việt Nam nhờ hệ **đấu củng**. Ở hầu hết các chùa Việt còn lại, đấu củng nếu có thì mang giá trị trang trí; tại Bối Khê đấu củng vẫn là một thành phần kết cấu chịu lực thật sự. Đó là lý do các học giả Pháp đã bắt đầu nghiên cứu ngôi chùa từ những năm 1930 và các nhà nghiên cứu Việt Nam tiếp nối từ những năm 1960.

Chùa thuộc dạng "tiền Phật, hậu Thánh". Ở Phật điện, tượng thờ chính là pho Quan Âm nghìn mắt nghìn tay thời Mạc, bên cạnh là tượng Bà Hậu cũng thời Mạc. Phía sau là Thánh điện thờ Đức Thánh Bối, dấu hiệu của sự hòa quyện giữa Phật giáo và Đạo giáo ở ngôi chùa đồng bằng Bắc Bộ.

Đức Thánh Bối là nhà sư — đạo sĩ Nguyễn Bình An, người làng Bối, tu ở chính chùa này rồi sau trụ trì chùa Trăm Gian ở làng Tiên Lữ, Chương Mỹ, cách đó chừng 20km. Vì hai làng thờ chung một vị Thánh nên từ xưa Bối Khê và Tiên Lữ đã có tục "kết chạ" — kết nghĩa anh em — duy trì tới nay. Truyền thuyết kể rằng khi mở rộng chùa Trăm Gian, ngài nấu một niêu cơm con rồi bước ba bước về quê Bối Khê xin tương cà; cơm chín, thợ thay nhau vào bắc niêu mà không nổi, ngài nhón tay nhấc ra, dỡ được ba nong cơm và một nong cháy, bày đủ cả trăm mâm cỗ.