Chùa động Am Tiên

Bắc tông · Ninh Bình

Tổ dân phố Trường Yên, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình

Có từ thời Đinh — Tiền Lê, thế kỷ X; bia thời Lý còn tại động

Động Am Tiên nằm cách cửa Đông đền vua Đinh Tiên Hoàng chừng 400m, tiếp giáp thành Đông của kinh đô Hoa Lư xưa. Phần lớn khu vực là một thung lũng ngập nước bao bọc bởi vách đá, xưa phải leo 205 bậc đá mới lên tới cửa hang. Hang chính vừa là chùa đá thờ Phật và thiền sư Nguyễn Minh Không, vừa là đền thờ các danh nhân thời Đinh, trong đó có thái hậu Dương Vân Nga — người đã về đây xuất gia những năm cuối đời.

Sử tích

Am Tiên là một thung lũng ngập nước khép kín giữa những vách núi đá, cách cửa Đông đền vua Đinh Tiên Hoàng khoảng 400m theo hướng đi Tràng An, đúng vào chỗ tiếp giáp thành Đông của kinh đô Hoa Lư. Qua cổng, rẽ xuống lối bên trái là hồ nước trong có rong, sen, súng và giống cá rô Tổng Trường. Trước kia muốn vào động phải leo 205 bậc đá dọc vách núi; nay đã có đường hầm xuyên núi. Cửa động giống miệng rồng nên dân gian còn gọi là hang Rồng; bên trong, nhũ đá rủ xuống thành hình cây thóc, cây tiền, trái phật thủ, nụ sen.

Nơi thanh vắng này lại mang một quá khứ khắc nghiệt. Dưới thời nhà Đinh, động Am Tiên là chỗ nuôi nhốt hổ báo để trừng trị kẻ có tội; dưới chân núi Đìa là Ao Giải, nơi vua nuôi cá sấu. Sau khi lên ngôi, Đinh Tiên Hoàng giao cho quan Tăng lục Trương Ma Ni và con trai là phò mã Trương Quán Sơn cai quản khu thung lũng liền kề thành Hoa Lư; hai cha con đã biến nơi hiểm trở này thành pháp trường xử án. Sau khi đánh tan quân Tống năm 981, vua Lê Đại Hành giam ở đây hai tướng bị bắt là Quách Quân Biện và Triệu Phụng Huân, đến năm 986 mới trao trả cho sứ giả Lý Giác. Quanh vùng còn hang Muối, hang Tiền — nơi cất lương thực và ngân khố quốc gia thời Đinh — Lê.

Những năm cuối đời, thái hậu Dương Vân Nga xuất gia tu hành tại chùa Am Tiên với pháp danh Bảo Quang hoàng thái hậu. Trên vách chùa còn ghi bài thơ dân gian tóm lại cuộc đời bà: "Hai vai gồng gánh hai Vua / Hai triều hoàng hậu, tu Chùa Am Tiên / Theo chồng đánh Tống bình Chiêm / Có công với nước, vô duyên với đời."

Đến thời Lý, thiền sư Nguyễn Minh Không vào hang tụng kinh thuyết pháp và xây thêm các bệ thờ Phật; người đời sau tiếp tục mở rộng cảnh chùa. Trong động còn một tấm bia thời Lý, chữ đã mờ hết, và một tấm bia dựng thời vua Đồng Khánh, chữ còn rõ, ghi việc tu sửa chùa và động. Hang chính hiện vừa là chùa đá thờ Phật và thiền sư Nguyễn Minh Không, vừa là đền thờ hai cha con đại thần Trương Ma Ni, phò mã Trương Quán Sơn, công chúa Phù Dung và thái hậu Dương Vân Nga.

Về sau di tích được tu tạo lại ở vị trí cũ, đồng thời dựng thêm một ngôi chùa mới trên đường vào động, nhìn sang núi Mã Yên bên kia sông Sào Khê. Am Tiên thuộc quần thể di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư và nằm trong quần thể di sản thế giới Tràng An.